Nhiều người mất chi nghĩ rằng chỉ cần đợi mỏm cụt lành là có thể lắp chân giả và đi lại bình thường ngay. Nhưng có một yếu tố âm thầm khiến quá trình tập luyện sau khi lắp kéo dài hơn nhiều: co cứng khớp gối hoặc khớp háng do thiếu vận động trong thời gian chờ đợi. Đây là tình trạng khớp không còn duỗi thẳng được như bình thường, và nó có thể khiến người bệnh mất nhiều thời gian tập luyện hơn để khớp dần khỏe lại và thích nghi với chân giả nếu không được phát hiện sớm.
Co cứng khớp là gì và vì sao dễ xảy ra sau cắt cụt chi
Co cứng khớp là tình trạng biên độ vận động của khớp bị thu hẹp do các mô mềm quanh khớp (cơ, gân, bao khớp) bị rút ngắn. Khớp không còn duỗi thẳng hết cỡ được nữa, dù người bệnh cố gắng đến đâu.
Sau khi cắt cụt chi, cơ thể có xu hướng giữ mỏm cụt ở tư thế co gấp vì đỡ đau và dễ chịu hơn. Nếu tư thế này lặp lại liên tục trong nhiều tuần mà không có ai nhắc nhở chỉnh lại, khớp gối và khớp hông sẽ dần quen với tư thế gấp và mất khả năng duỗi thẳng. Đây chính là lý do tình trạng này gần như luôn xuất hiện ở nhóm ít vận động sau cắt cụt, chứ không phải một biến chứng hiếm gặp.
Cơ chế hình thành co cứng khớp khi thiếu vận động
Co cứng khớp do bất động diễn ra theo hai giai đoạn. Giai đoạn đầu là do cơ: chỉ sau khoảng một tuần ít vận động, cơ đã bắt đầu teo và ngắn lại, kéo khớp về tư thế gấp. Giai đoạn này còn có thể hồi phục nếu vận động trở lại sớm.
Giai đoạn sau nguy hiểm hơn nhiều: bao khớp và mô quanh khớp bắt đầu xơ hóa. Theo tổng hợp y văn quốc tế, nếu tình trạng bất động kéo dài quá 4 tuần thì khả năng khớp hồi phục hoàn toàn giảm mạnh.
| Lưu ý quan trọng: 4 tuần đầu sau khi cắt cụt chi là “giai đoạn vàng” để phòng ngừa tình trạng này. Đây cũng thường là lúc bệnh nhân về nhà tự chăm sóc, ít được ai hướng dẫn tập luyện nhất. |
Vì sao khớp gối và khớp hông dễ bị co cứng khớp nhất
Với người cắt cụt dưới gối, thói quen ngồi lâu ở tư thế gập gối, hoặc kê gối dưới khoeo cho đỡ đau, khiến nhóm cơ gấp gối ngắn dần lại. Kết quả là khớp gối bị co cứng, không duỗi thẳng được.
Với người cắt cụt trên gối, các cơ gấp và dạng khớp hông vẫn còn nguyên trong khi cơ duỗi và khép đã mất điểm bám, nên mỏm cụt bị kéo lệch về tư thế gấp và dạng ra ngoài. Việc ngồi xe lăn thường xuyên trong thời gian dài càng làm tình trạng này nặng thêm.
Co cứng khớp ảnh hưởng thế nào đến việc lắp chân giả
Khi khớp không duỗi đủ, kỹ thuật viên chỉnh hình gặp khó khăn ngay từ bước căn chỉnh trục chân giả. Đường chịu lực không còn rơi đúng vị trí, khiến chân giả mất ổn định và người dùng dễ té ngã.
Theo nghiên cứu quốc tế, co cứng khớp hông vượt quá 15 độ đã khiến việc căn chỉnh chân giả phức tạp hơn nhiều. Điều này không có nghĩa là không thể lắp chân giả, nhưng người gặp tình trạng này thường phải mất nhiều thời gian tập luyện hơn sau khi lắp để khớp dần duỗi thẳng, thích nghi và khỏe lại. Nếu góc co cứng lên đến 25 độ trở lên, đây được xem là mức nặng, quá trình tập luyện sau lắp sẽ càng kéo dài và cần phối hợp chặt chẽ với kỹ thuật viên chỉnh hình.
Không chỉ vậy, một nghiên cứu mô phỏng dáng đi còn cho thấy tình trạng này làm tăng tải cơ học lên cả hai chân, không riêng bên đã cắt cụt. Việc đứng và di chuyển với khớp không duỗi thẳng cũng làm tiêu hao năng lượng nhiều hơn hẳn so với dáng đi bình thường, khiến người dùng nhanh mỏi và ngại đi lại hơn.
Một nghiên cứu khác trên nhóm bệnh nhân cắt cụt chi dưới còn chỉ ra rằng mỏm cụt không bị co rút là một trong những yếu tố dự báo quan trọng nhất cho khả năng đi lại thành công bằng chân giả, quan trọng ngang với thời gian tập luyện phục hồi chức năng.
Tham khảo: chân giả trên gối
Nhóm nào dễ gặp tình trạng này nhất
Không phải ai cắt cụt chi cũng gặp vấn đề này, nhưng có ba nhóm đối tượng nguy cơ cao cần đặc biệt chú ý:
- Người mới cắt cụt do tai nạn giao thông, tai nạn lao động: giai đoạn đầu còn đau nhiều nên có xu hướng giữ chân ở tư thế co gấp cho dễ chịu, dễ bỏ lỡ giai đoạn vàng 4 tuần đầu nếu không được nhắc nhở
- Người cắt cụt do biến chứng tiểu đường: vết thương thường lâu lành hơn, thời gian nằm và ngồi một chỗ kéo dài hơn các nhóm khác
- Người cao tuổi: thể lực yếu hơn, ngại vận động, và thường phải chờ người thân hỗ trợ mới tập luyện được nên dễ bỏ sót bài tập hằng ngày
Tham khảo: chân giả dưới gối
Câu chuyện thực tế tại Chỉnh Hình Việt Đức Hồ Chí Minh
Chú Hòa, người cắt cụt chi trên gối, đợi đến hơn một năm sau mới đi lắp chân giả. Khi thăm khám, kỹ thuật viên phát hiện khớp hông của chú đã bị co cứng do thời gian dài ít vận động. Chú vẫn lắp chân giả bình thường, nhưng sau đó phải mất nhiều thời gian tập luyện hơn hẳn so với người không gặp tình trạng này, kết hợp thêm bài tập kéo giãn để khớp hông dần duỗi thẳng và thích nghi tốt với chân giả.
Một trường hợp khác là cô Ghếch, người đã mất chân từ nhiều năm trước. Khi đi lắp chân giả, cô không thể đứng vững bằng chính chân thật còn lại, trong khi khớp gối mỏm cụt bên chân giả cũng đã bị co cứng. Hai trường hợp này cho thấy tình trạng này không chỉ xảy ra ở người mới cắt cụt, mà còn có thể âm thầm tích tụ qua nhiều năm nếu không được theo dõi và tập luyện đúng cách, kể cả ở những người tưởng chừng đã quen với việc sống thiếu một chi.
Khoảng trống chờ đợi khiến nhiều người Việt bị co cứng khớp mà không hay biết
Việt Nam hiện có hơn 7 triệu người khuyết tật, trong đó nhóm mất chi do tai nạn giao thông, tai nạn lao động và biến chứng tiểu đường chiếm phần lớn. Riêng bệnh tiểu đường đã ảnh hưởng đến gần 5 triệu người trưởng thành, và biến chứng loét bàn chân dẫn đến cắt cụt không phải trường hợp hiếm gặp.
Trong khi đó, cả nước hiện chỉ có khoảng 0,34 chuyên viên vật lý trị liệu trên mỗi 10.000 dân, thấp hơn nhiều so với mục tiêu tối thiểu mà ngành y tế đặt ra. Phần lớn bệnh viện thiếu bác sĩ và kỹ thuật viên phục hồi chức năng chuyên trách.
Điều này tạo ra một khoảng trống nguy hiểm: sau khi xuất viện, nhiều bệnh nhân về nhà tự chăm sóc trong 6 đến 8 tuần chờ mỏm cụt ổn định, mà không có ai hướng dẫn tư thế đúng hay bài tập kéo giãn. Đáng tiếc, khoảng thời gian này lại trùng khít với giai đoạn vàng 4 tuần đầu, khi nó hình thành nhanh nhất và vẫn còn khả năng hồi phục nếu can thiệp kịp thời. Người bệnh ít được giám sát nhất lại đúng vào lúc rủi ro cao nhất.
Cách phòng ngừa co cứng khớp trước khi lắp chân giả
Phòng ngừa tình trạng này không đòi hỏi thiết bị phức tạp, chỉ cần đúng tư thế và kiên trì mỗi ngày:
- Không kê gối dưới khoeo hay dưới mỏm cụt khi nằm, đây là sai lầm phổ biến nhất khiến khớp gối quen dần tư thế gấp
- Nằm sấp nhiều lần trong ngày để kéo giãn nhẹ nhàng cơ vùng khớp hông, nếu tình trạng sức khỏe cho phép
- Chủ động duỗi thẳng khớp gối và khớp hông nhiều lần mỗi ngày, giữ tư thế duỗi trong ít nhất vài chục giây mỗi lần
- Tránh ngồi xe lăn ở tư thế gập gối kéo dài, thay đổi tư thế thường xuyên trong ngày
- Vận động sớm ngay khi vết thương cho phép, dưới sự hướng dẫn của kỹ thuật viên chỉnh hình hoặc chuyên viên phục hồi chức năng
Những bước này đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên trì hằng ngày, đặc biệt trong 4 tuần đầu. Gia đình đóng vai trò quan trọng không kém bản thân người bệnh, vì đây là lúc người mất chi dễ nản và bỏ tập nhất.
Khi nào cần gặp kỹ thuật viên chỉnh hình ngay
Đừng chờ đến lịch hẹn lắp chân giả nếu nhận thấy một trong các dấu hiệu sau:
- Khớp hông không duỗi thẳng hoàn toàn, còn gấp rõ rệt
- Khớp gối không thể duỗi về vị trí thẳng hàng bình thường
- Đã hơn 4 tuần kể từ ngày phẫu thuật mà gần như không vận động khớp
Ở những trường hợp này, tình trạng này có thể vẫn đang ở giai đoạn hồi phục được nếu can thiệp sớm. Chỉnh Hình Việt Đức Hồ Chí Minh có thể tư vấn tư thế và bài tập kéo giãn ngay trong giai đoạn chờ, không cần đợi đến khi đủ điều kiện lắp chân giả mới liên hệ.ư
Tham khảo: Lắp chân giả ở đâu uy tín tại TP.HCM?
Câu hỏi thường gặp về co cứng khớp trước khi lắp chân giả
Cắt chân bao lâu thì lắp được chân giả?
Thông thường khoảng 6 đến 8 tuần sau mổ, khi vết thương lành và mỏm cụt hết sưng, người bệnh có thể lắp chân giả. Nếu khớp đã bị co cứng, việc lắp vẫn diễn ra bình thường, chỉ là người bệnh sẽ cần nhiều thời gian tập luyện hơn sau đó để khớp dần duỗi thẳng và khỏe lại.
Khớp gối bị cứng, không duỗi thẳng được thì phải làm sao?
Cần được đánh giá biên độ khớp và hướng dẫn kéo giãn càng sớm càng tốt. Co cứng khớp phát hiện càng sớm thì khả năng hồi phục hoàn toàn càng cao.
Vì sao vẫn chưa lắp được chân giả dù mỏm cụt đã lành?
Ngoài lý do mỏm cụt chưa ổn định thể tích, một nguyên nhân phổ biến khác là khớp gối hoặc khớp hông chưa duỗi thẳng hoàn toàn. Trường hợp này vẫn có thể lắp chân giả, nhưng quá trình tập luyện sau khi lắp để khớp thích nghi sẽ mất nhiều thời gian hơn bình thường.
Ngồi xe lăn nhiều có làm co cứng khớp không?
Có. Ngồi xe lăn ở tư thế gập gối và gập hông trong thời gian dài là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây co cứng khớp, đặc biệt nếu không thay đổi tư thế thường xuyên.
